ZAKON ŚW. DUCHA (DUCHACY) w Radomyślu Wielkim

ZAKON ŚW. DUCHA (DUCHACY) w Radomyślu Wielkim. Mało jest znana obecność zakonników św. Ducha w Radomyślu, jedynie dotąd ukazywały się krótkie wzmianki w literaturze.

Zakon był jednym z pierwszym zakonów szpitalnych w Europie. Jego głównym celem było niesienie pomocy ubogim i chorym, porzuconym dzieciom, a także samotnym i ciężarnym kobietom. Założycielem zakonu był błogosławiony Gwidon z Montpellier, który w drugiej połowie XII wieku na przedmieściach Montpellier założył poza murami rodzinnego miasta szpital-przytułek dla potrzebujących, ubogich i chorych.

W Polsce też zaczęto tworzyć zakony w różnych miastach, w Radomyślu roku 1620 r. biskup krakowski Marcin Szyszkowski powołał komisję, której zadaniem była wizja lokalna, poprzedzająca fundację klasztoru.

Starania o utworzenie klasztoru w Radomyślu rozpoczął prawdopodobnie już w 1615 r. Stanisław Bojarek, mieszczanin, i tą datę, jako budowy kościoła podaje wizytacja z 1721 r. Jest ona wiarygodna, ponieważ według zachowanych akt miejskich z roku 1616 rada miejska z burmistrzem przekazała wtedy w darowiźnie grunta miejskie, położone obok „kościoła nowego na Wale zbudowanego”

Do wstępnych prac powołano komisję w skład, której weszli: pleban otfinowski Seweryn Raphaelides oraz pleban bejski Tomasz Oszowic. Skład komisji został zaaprobowany przez prepozyta duchaków w Krakowie Wojciecha Stężyckiego i właściciela dziedzicznego Radomyśla, Mikołaja Firleja będącego wówczas, starostą lubelskim, kasztelanem wojnickim i bielskim.

Po wizytacji 5 maja 1620 r. komisarze złożyli relację i stwierdzili, że w Radomyślu, tuż za miastem, w niedalekiej od niego odległości, (obecnie na starym cmentarzu, gdzie stoi kaplica) stoi drewniany nowo wybudowany kościół wraz z budynkiem z izbą mieszkalną, wybudowany przez mieszczanina Stanisława Bojarka, który uposażył świątynię w grunta i inne dochody oraz przyrzekł po śmierci swojej i żony przekazać swój majątek na ten cel. Kościół ten idealnie naddawał się na klasztor dla zakonników.

Mikołaj Firlej zobowiązał się natomiast do zakupu domu przylegającego do świątyni wraz z przynależnymi rolami oraz w całości zwolnić klasztor ze wszystkich obciążeń.

Po zapoznaniu się ze sprawozdaniem 15 czerwca 1620 r., biskup krakowski wyraził zgodę na utworzenie klasztoru braci Zakonu Ducha Świętego de Saxia w mieście Radomyśl oraz sprawowanie kultu Bożego w nowo zbudowanej świątyni, z zachowaniem praw należnych miejscowej parafii. Akt fundacyjny wydany został dnia 1 września 1620 r. w obecności świadków Marcina Milaszowiusa prepozyta radomyskiego, Tomasza Oszowica oraz przedstawicieli Firleja: Szczęsnego (Feliksa) Kowalkowskiego i Piotra Brzestowskiego.

Według tego dokumentu Mikołaj Firlej, na prośbę mieszczanina radomyskiego Stanisława Bojarka i za zgodą biskupa krakowskiego Marcina Szyszkowskiego, powierzył braciom Zakonu Ducha Świętego de Saxia z Krakowa zbudowany w Radomyślu kościół Ducha Świętego wraz z uposażeniem, przekazanym przez Bojarka i zapisanym w księgach miejskich.

Bracia zakonni Duchacy zobowiązani zostali do odprawiania trzech mszy w tygodniu:

– pierwszej w środy – za grzechy; 

– drugiej, w piątki, za fundatora i małżonkę Reginę z Oleśnickich po ich śmierci oraz za zmarłych przodków z rodziny fundatora;

– trzecia msza miała być ofiarowana za samego Stanisława Bojarka.

Pergaminowy dokument fundacyjny z pieczęcią Firleja został przedstawiony oficjałom krakowskim przez duchaka Krzysztofa z Żarnowca w imieniu prepozyta Wojciecha Stężyckiego i na jego prośbę wpisany do akt oficjała krakowskiego.

Według tego dokumentu Mikołaj Firlej, na prośbę mieszczanina radomyskiego Stanisława Bojarka i za zgodą biskupa krakowskiego Marcina Szyszkowskiego, powierzył braciom Zakonu Ducha Świętego de Saxia z Krakowa zbudowany w Radomyślu kościół Ducha Świętego wraz z uposażeniem.

Sprowadzenie do miasta zakonników było jednoznacznie inicjatywną prywatną tego mieszczanina Bojarka. W aktach miejskich występuje on pod podwójnym nazwiskiem Bajarek alias Wojnicki. Treść aktu fundacyjnego oraz testamentu Bojarka z 1641 r. wskazuje, że kierował się on pobudkami religijnymi, pragnąc przyczynić się do rozwinięcia chwały Bożej i wyjednać Boże Miłosierdzie dla zmarłych ze swojej rodziny i samego siebie.

Powstanie klasztoru wymagało zgody właściciela Radomyśla, Mikołaja Firleja, który nie tylko chętnie jej udzielił, ale także aktywnie uczestniczył w fundacji m.in. mając swój wkład w uposażeniu świątyni. Utworzenie klasztoru niewątpliwie leżało w interesie właściciela miasta Radomyśla, który w tym okresie podejmował starania o rozwój miasta, założonego w 1581 r. przez jego ojca, wojewodę krakowskiego Mikołaja, a w roku 1609 jego syn Mikołaj ufundował przy kościele parafialnym kolegium mansjonarzy,

Kościół musiał, zatem już wtedy istnieć. Trzy lata później, w 1619 r., Bojarek, do spółki z Gawłem Czyczoniem, „ku chwale Bożej darowali” browar ze słodownią i sadzawką nowemu kościołowi na Wale.

Dwa lata później (1621 r.) Mikołaj Firlej dokupił dom leżący naprzeciw „kościoła nowego na Wale” wraz z rolami. Przedmiotem innej transakcji były natomiast role leżące obok „księżych ról Ducha Świętego zakonników”. Sami zakonnicy także powiększyli swoje posiadanie przez zakup w 1621 r. placu z ogrodem, z zastrzeżeniem, że „nie będzie wolno tego placu nigdy sprzedać, ani darować, tylko ten kościół będzie go używał na wieczne czasy z zakonnikami Ducha Świętego.

Nieliczne przekazy pozwalają na omówienie obsady personalnej klasztoru w Radomyślu. Akta sprzedaży z 1621 r. wymieniają, jako proboszcza kościoła albo klasztoru ks. Andrzeja Żarskiego. Zakonnika, który od przynajmniej 1605 r. był pierwszym przełożonym nowej placówki. Obok Żarskiego występuje z imienia także inny duchak, ks. Augustyn. Prawdopodobnie Augustyn Fryczkowicz, występujący w źródłach od 1632 r.

Kiedy Duchacy opuścili Radomyśl?. Informacji dostarcza testament fundatora, Stanisława Bojarka. W dokumencie tym, spisanym 18 stycznia 1641 r. zeznał, że kościół Ducha Świętego Pan wojewoda, jako pan dziedziczny zakonnikom Ducha Świętego z Krakowa za uproszeniem moim mieszkając przy nim kilkanaście lat, przywilej na to otrzymawszy, dobrowolnie oddaje.

Kościół stał pusto przez trzy lata, na prośbę Bojarka kościół nadany został ks. Jakubowi Bożycowi, plebanowi w Bejscach, który sprawował nad nim opiekę przez kolejnych siedem lat, a po którym przejął go ks. Aleksander Marcin Szaracki, pleban wadowski, który z czasem objął także probostwo w Radomyślu. Wtedy też „ta prebenda i kościół ten na Wale, do kościoła farnego radomyskiego inkorporowane zostały”.

Przed przybyciem duchaków do Radomyśla istniał już Dom ubogich nazywany szpitalem, chociaż w nim nie leczono chorych, lecz tylko przebywali. Informacja o nim pojawia się już przed rokiem 1608. Czy Duchacy się nim opiekowali, nie ma pewnych informacji, Szpital funkcjonował znacznie dłużej jeszcze po wyjeździe duchaków do czasu przed I wojną światową, kiedy spłonął.

Obszerną informację n/t szpitala w Radomyślu można znaleźć w książce dr Juliana Kapłona „Xenodochium, czyli szpital dla ubogich w Jodłowej na tle opieki społecznej kościoła w Polsce”.

 Również materiały tutaj zawarte dotyczące Duchaków pochodzą z książki dr Mateusza Zimnego „Duchacy. Zakon Ducha Świętego De Saxia w Dawnej Polsce” wyd. 2025.